Orelec - zapraszamy w Bieszczady!
WITAMY w ORELCU > WA┼╗NIEJSZE EPIZODY Z DZIEJ├ôW ORELCA > Lata zaboru austriackiego (1772 ÔÇô 1918)

Lata zaboru austriackiego (1772 ÔÇô 1918)

1784 r. - ┼║r├│d┼éa metrykalne z XVIII i XIX stulecia potwierdzaj─ů istnienie dworu i wymieniaj─ů ├│wczesnych w┼éa┼Ťcicieli wsi: Niesio┼éowscy, Jordanowie, Jasi┼äscy, Leszczy┼äscy, Le┼Ťniewscy, Treterowie, Dominikowscy, Rylscy, a od XX stulecia dzier┼╝awcy pochodzenia ┼╝ydowskiego.

1816 r. - wojskowy spis ludno┼Ťci cyrku┼éu sanockiego obrazuje stan miejscowo┼Ťci po zniszczeniach wojen napoleo┼äskich. Wie┼Ť liczy┼éa og├│┼éem 336 mieszka┼äc├│w; by┼éo w niej 51 dom├│w, 91 rodzin, 1 szlachcic, 39 ch┼éop├│w zdolnych do s┼éu┼╝by wojskowej, 1 cha┼éupnik, 8 mniej u┼╝ytecznych i 36 nieu┼╝ytecznych m─Ö┼╝czyzn do s┼éu┼╝by wojskowej, 1 szeregowy, 1 do transportu, 58 ch┼éopc├│w do 14 lat, 15 ch┼éopc├│w w wieku od 15 do 17 lat, 176 kobiet i dziewcz─ůt, 71 m─Ö┼╝czyzn ┼╝onatych, 89 nie┼╝onatych i wdowc├│w. 2 osoby podczas spisu by┼éy nieobecne we wsi, 2 wyjecha┼éy poza teren cyrku┼éu. Spisano ponadto 13 koni (5 klaczy, 8 wa┼éach├│w), 82 wo┼éy, 103 krowy i 5 owiec.

XIX w - po upadku powstania listopadowego, Wiosny Lud├│w i powstania styczniowego w dworkach bieszczadzkich znajdowali schronienie liczni oficerowie ze szlacheckich rod├│w, kt├│rzy walczyli o wolno┼Ť─ç Ojczyzny. Na uwag─Ö zas┼éuguje te┼╝ dw├│r Orelec.

1860 r. - w oreleckim dworze mieszka┼éa wraz z m─Ö┼╝em Celina Dominikowska z Treter├│w zwana Celin─ů z Orelca lub z ÔÇ×orlego gniazdaÔÇŁ. Zas┼éyn─Ö┼éa przede wszystkim jako malarka, rze┼║biarka, pisarka, dzia┼éaczka patriotyczna i zbieraczka pami─ůtek narodowych. Bli┼╝sze szczeg├│┼éy biograficzne z jej ┼╝ycia nie s─ů znane. W pozostawionych zapiskach pami─Ötnikarskich stwierdza, i┼╝ nie zamierza pisa─ç o sobie, ale o wa┼╝nych wydarzeniach, w kt├│rych osobi┼Ťcie uczestniczy┼éa. Najwi─Öcej wiadomo┼Ťci na temat jej dzia┼éalno┼Ťci pochodzi z lat 60-tych i 70-tych. Wi─ů┼╝─ů si─Ö one z jej pobytem w Orelcu i w Kro┼Ťnie. Wspomina o niej m.in. J.I. Kraszewski w ÔÇ×RachunkachÔÇŁ za 1867 rok oraz Jakub Gordon (w┼éa┼Ťc. Maksymilian JatowtÔÇŁ), kt├│ry zamie┼Ťci┼é w swych ÔÇ×Obrazkach GalicyjskichÔÇŁ jej ÔÇ×Zapiski z powstania 1863-1864ÔÇŁ (wyd. nak┼éadem Karola Pollaka w Sanoku w 1869). W 1869 roku we Lwowie wydano tak┼╝e ÔÇ×Pie┼Ťni powsta┼äcze z 1863 roku z muzyk─ů zebrane i u┼éo┼╝oneÔÇŁ przez Celin─Ö (Dominikowsk─ů) z Orelca.
W latach 1863-64 Dominikowska mieszkaj─ůc w Orelcu bywa┼éa w Lesku, w Sanoku, w Haczowie, w Kro┼Ťnie i we Lwowie ┼Ťledz─ůc pilnie losy powstania styczniowego. Wspiera┼éa powsta┼äc├│w i zapisywa┼éa wydarzenia, w kt├│rych uczestniczy┼éa. Dzi─Öki niej zachowa┼éo si─Ö wiele informacji o powsta┼äcach 1863 r. przebywaj─ůcych w Galicji.
W dworze w Orelcu Celina Dominikowska urz─ůdzi┼éa ma┼ée muzeum i zgromadzi┼éa r├│┼╝ne narodowe pami─ůtki historyczne. By┼éy to m.in. monety rzymskie, pier┼Ťcienie historyczne, fragmenty sztandar├│w krzy┼╝ackich, napoleo┼äskich i polskich, piecz─Öcie Rz─ůdu Narodowego z okresu powstania styczniowego itp. W jej zbiorach znajdowa┼éy si─Ö tak┼╝e ryciny, fotografie, odezwy, og┼éoszenia urz─Ödowe i autografy znakomito┼Ťci europejskich.
Jako rze┼║biarka uprawia┼éa sztuk─Ö drzeworytnicz─ů. W 1867 r. na powszechnej wystawie ┼Ťwiatowej w Pary┼╝u zaprezentowa┼éa alegoryczne dzie┼éo przedstawiaj─ůce g┼é├│wne narody europejskie. Czasopismo paryskie ÔÇ×LÔÇÖExposition universelle de 1867ÔÇŁ po┼Ťwi─Öci┼éo jej specjalny artyku┼é. Dominikowska wykona┼éa te┼╝ drzeworytnicz─ů podobizn─Ö fotografii Aleksandra Krasickiego, kt├│r─ů po jego ┼Ťmierci zamie┼Ťci┼é ÔÇ×Tygodnik IlustrowanyÔÇŁ.
W latach 70-tych Celina Dominikowska zamieszka┼éa w Kro┼Ťnie, gdzie kupi┼éa pi─Öciopokojowy domek z ganeczkiem, ogr├│dkiem i zabudowaniami gospodarczymi, z panoram─ů na Odrzyko┼ä. Stamt─ůd te┼╝ cz─Östo wyje┼╝d┼╝a┼éa do Dubiecka. W okresie tym utrzymywa┼éa liczne kontakty towarzyskie i literackie. Korespondowa┼éa z J. I. Kraszewskim. By┼éa prawdopodobnie po┼Ťredniczk─ů mi─Ödzy pisarzem a Aleksandrem Krasickim, dziedzicem Dubiecka w sprawach literackich.
Kolportowa┼éa te┼╝ na terenie Galicji wydawany przez Kraszewskiego w Dre┼║nie ÔÇ×Tygodnik Polityczny, Naukowy i ArtystycznyÔÇŁ. Jej korespondencja z Kraszewskim dostarcza wiele informacji o sprawach mieszka┼äc├│w Dubiecka, ich stosunkach i zainteresowaniach literackich.
Celina Dominikowska r├│wnie┼╝ pisa┼éa. Opr├│cz ÔÇ×Zapisk├│w z powstaniaÔÇŁ i ÔÇ×Pie┼Ťni powsta┼äczych z 1863 r.ÔÇŁ pozostawi┼éa w r─Ökopisie ÔÇ×Roczniki ┼╝ywotaÔÇŁ (12 tom├│w Pami─Ötnik├│w), ÔÇ×Ksi─ů┼╝k─Ö dla PolekÔÇŁ (o prowadzeniu gospodarstwa), ÔÇ×Niezapominajki rodzinneÔÇŁ (zbi├│r pie┼Ťni narodowych z r├│┼╝nych epok z rysunkami i winietami), Tek─Ö z rycinami, fotografiami, litografiami oraz kartami wizytowymi i autografami znakomito┼Ťci europejskich oraz wspomnieniami z podr├│┼╝y do Niemiec, W┼éoch i W─Ögier.
Drukiem og┼éosi┼éa nast─Öpuj─ůce dzie┼éa: ÔÇ×FiglarzÔÇŁ. Obrazek sceniczny (1900) i t┼éumaczon─ů z francuskiego komedi─Ö pt. ÔÇ×Zrzutka balonowaÔÇŁ, komedya w 1 akcie (1878).
Niezwyk┼éo┼Ť─ç postaci Dominikowskiej polega na jej aktywno┼Ťci, ciekawo┼Ťci ┼╝ycia, kt├│re obrazowo i nie bez egzaltacji przedstawi┼éa w listach do Kraszewskiego. Korespondencja ta oraz pozostawione relacje pami─Ötnikarskie dostarczaj─ů nam dzi┼Ť cennych informacji i wiedzy nt. wydarze┼ä historycznych, nastroj├│w spo┼éecznych, polityki, wychowania dzieci, mody kobiecej, prowadzenia dworu i gospodarstwa, przepis├│w kucharskich itp. w II po┼éowie XIX wieku w Galicji.

1884 r. - wzmianka z ksi─Ögi za┼Ťlubionych parafii Uherce z 19 I 1884 r. W tym dniu 18 ÔÇô letnia szlachcianka Maria Wiktoria Rylska, c├│rka Augusta herbu ┼Ücibor Rylskiego ÔÇô w┼éa┼Ťciciela Orelca i jego ┼╝ony Ludmi┼éy Leszczy┼äskiej (po rodzicach Leopoldzie Korczak Leszczy┼äskim i Malwinie Gryf Bobowskiej przyby┼éych do Orelca) po┼Ťlubi┼éa 23 ÔÇôletniego szlachcica Zygmunta J├│zefa herbu Sas Jasi┼äskiego, geometr─Ö kolei ┼╝elaznej do Lwowa zamieszka┼éego z rodzicami w Sanoku. ┼Üwiadkami tego ┼Ťlubu byli m.in. Panowie: J├│zef Jordan ÔÇô w┼éa┼Ťciciel Olszanicy i Emil Leszczy┼äski ÔÇô w┼éa┼Ťciciel ┼üobozewa. (Wiele innych ciekawych informacji o Orelcu zawieraj─ů zachowane ksi─Ögi metrykalne ko┼Ťcio┼éa obrz─ůdku ┼éaci┼äskiego w Uhercach i cerkwi greckokatolickiej w Orelcu)

1886 r. - kolejn─ů obszerniejsz─ů wzmiank─Ö o wsi zamieszcza S┼éownik Geograficzny Kr├│lestwa Polskiego i innych kraj├│w s┼éowia┼äskich... z 1886 r. W owym czasie Orelec by┼é wsi─ů o zwartej zabudowie, licz─ůc─ů 421 mieszka┼äc├│w, w tym 160 wyznawc├│w religii rzymskokatolickiej i 261 grekokatolik├│w. Zapis ten nie wymienia ┼╗yd├│w ÔÇô wyznawc├│w religii moj┼╝eszowej. We dworze (w miejscu dzisiejszej szko┼éy) mieszka┼éo 27 os├│b, kt├│re zatrudnione by┼éy przy pracach w folwarku zajmuj─ůcym area┼é 246 morg├│w roli, 45 ÔÇô ┼é─ůk, 46 ÔÇô pastwisk, 173 ÔÇô lasu, b─Öd─ůcym w┼éasno┼Ťci─ů Apolinarego Jaworskiego z Uherzec. Pozostali mieszka┼äcy uprawiali 417 morg├│w roli, u┼╝ytkowali 37 morg├│w ┼é─ůk i 140 pastwisk.

1914 r. - w okresie I wojny ┼Ťwiatowej armia rosyjska okupowa┼éa Orelec od wrze┼Ťnia 1914 roku do maja 1915 roku. W okresie owych 8 miesi─Öcy jesienno-zimowych mieszka┼äcy wsi stracili wiele dobytku, inwentarza, koni, zbo┼╝a i ┼╝ywno┼Ťci, zagarni─Ötych si┼é─ů przez ┼╝o┼énierzy walcz─ůcych w g├│rach pu┼ék├│w carskich.

1918 r. - jesie┼ä 1918 roku przynios┼éa d┼éugo oczekiwan─ů wolno┼Ť─ç. W czasie bratob├│jczych walk polsko-ukrai┼äskich o w┼éadz─Ö w Galicji Wschodniej trwaj─ůcych w Bieszczadach od listopada 1914 roku do maja 1915 roku wie┼Ť znajdowa┼éa si─Ö po stronie si┼é polskich i mia┼éa zapewniony spok├│j.