Orelec - zapraszamy w Bieszczady!
WITAMY w ORELCU > WAŻNIEJSZE EPIZODY Z DZIEJÓW ORELCA > Okres staropolski do 1772 r.

Okres staropolski do 1772 r.

XV w. ÔÇô Orelec powsta┼é prawdopodobnie ju┼╝ w XV wieku. Z uwagi na brak dokument├│w trudno dzi┼Ť dok┼éadnie okre┼Ťli─ç lokacj─Ö wsi. W 1436 r. ┼║r├│d┼éa historyczne wymieniaj─ů s─ůsiaduj─ůce dzi┼Ť z Orelcem miejscowo┼Ťci: Myczkowce, Uherce i B├│brk─Ö, stanowi─ůce w┼éasno┼Ť─ç Kmit├│w z Sobienia. Ten magnacki r├│d rycerski kolonizowa┼é w├│wczas dolin─Ö Sanu wyznaczaj─ůc nap┼éywaj─ůcym z po┼éudnia ÔÇ×┼éukiem KarpatÔÇŁ pasterzom wo┼éoskim i ci─ůgn─ůcym z Ma┼éopolski oraz z Niemiec osadnikom, nowe miejsca pod lokacje wsi w puszczy karpackiej.

Wszystko wskazuje na to, i┼╝ przed 1436 r. Orelec ÔÇô podobnie jak Myczkowce i Uherce - m├│g┼é by─ç ju┼╝ w┼éasno┼Ťci─ů Jana Kmity z Bach├│rza, dziedzica zamku sobie┼äskiego i ca┼éego klucza wsi si─Ögaj─ůcych a┼╝ po Rajskie i Tworylne do tego zamku nale┼╝─ůcych i po┼éo┼╝onych w dolinie Sanu. Z dat lokacji wsi wynika, i┼╝ nowe osady nad Sanem powsta┼éy kolejno po sobie, a nowi osadnicy osiedlali si─Ö na terenach po┼éo┼╝onych coraz bli┼╝ej ┼║r├│de┼é tej rzeki. Je┼Ťli istnia┼éo Tworylne i Rajskie, wsie po┼éo┼╝one w g┼é─Öbi Bieszczad├│w, to w tym samym czasie m├│g┼é te┼╝ istnie─ç Orelec po┼éo┼╝ony w dolinie na obrze┼╝u Kotliny Uhercza┼äskiej. Zachowane dokumenty z 1436 i 1441 r. wymieniaj─ů takie wsie jak Olszanic─Ö, Uherce, Myczkowce, B├│brk─Ö, Rajskie i ÔÇ×inneÔÇŁ. Nie ma jednak pewno┼Ťci, ┼╝e mi─Ödzy tymi wsiami w kategorii ÔÇ×inneÔÇŁ wsie ÔÇô m├│g┼é by─ç te┼╝ Orelec.

1488 r. - kolejny dokument z 1488 r. wymienia ju┼╝ wi─Öcej miejscowo┼Ťci po┼éo┼╝onych w dolinie Sanu tj. Tworylne, Rajskie, Terk─Ö (Tharnawk─Ö), Wo┼ékowyj─Ö, Berezk─Ö, Solin─Ö, B├│brk─Ö, Myczkowce, Uherce i ÔÇ×inneÔÇŁ wsie. Nie potwierdza jednak z nazwy Orelca.

1580 r. - Pierwsz─ů historyczn─ů wzmiank─Ö o istniej─ůcej wsi Orelec przynosi dopiero lustracja starosty sanockiego z 1580 r., z kt├│rej dowiadujemy si─Ö, ┼╝e we wsi Orelec za┼éo┼╝onej na prawie wo┼éoskim w prywatnych dobrach Kmit├│w istnia┼é ju┼╝ folwark ÔÇô tj. du┼╝e gospodarstwo rolne. Wie┼Ť musia┼éa powsta─ç znacznie wcze┼Ťniej, bowiem do za┼éo┼╝enia folwarku potrzebny by┼é czas na karczunek las├│w i uzyskanie grunt├│w pod uprawy, doprowadzenie ich do pewniej kultury rolnej i wydajno┼Ťci plon├│w oraz spora liczba osadnik├│w zdolnych do uprawy p├│l w┼éasnych i folwarcznych. Przyjmuje si─Ö, i┼╝ w g├│rskich miejscowo┼Ťciach folwarki mog┼éy powstawa─ç co najmniej po ok. 50 latach od przybycia pierwszych osadnik├│w na dziewiczy teren puszczy karpackiej.

1672 r. - najwi─Öksze zniszczenia miejscowo┼Ťci przyni├│s┼é we wrze┼Ťniu 1672 r. niezmiernie okrutny i ostatni ju┼╝ w okresie staropolskim najazd Tatar├│w na Bieszczady i p┼éd-wsch. ziemie Ma┼éopolski. Kiedy w ko┼äcu sierpnia 1672 r. szlachta sanocka wyruszy┼éa w Lubelskie, aby zatrzyma─ç poch├│d Turk├│w i Tatar├│w oblegaj─ůcych Lw├│w, w├│wczas czambu┼éy tatarskie dowodzone przez Nuradyn-Soltana wdar┼éy si─Ö niespodziewanie w okolice Leska, Sanoka, Krosna i Biecza zupe┼énie pozbawione w├│wczas wojsk polskich. Ordy┼äcy rabowali, palili wsie i mordowali bezbronnych mieszka┼äc├│w ziemi sanockiej i przemyskiej. W tych te┼╝ stronach wzi─Öli najwi─Öcej m─Ö┼╝czyzn, m┼éodzie┼äc├│w, kobiet, dziewcz─ůt i dzieci do niewoli. W Orelcu ocala┼éy wtedy tylko 2 domy, w pobliskich Uhercach 5, w Rudence 4, w Glinnem 2. Te 4 wsie nale┼╝a┼éy w├│wczas do rodziny Bukowskich.

Ogrom zniszcze┼ä Leska i okolic by┼é r├│wnie┼╝ zatrwa┼╝aj─ůcy. W Lesku ze 155 dom├│w ocala┼éo 46 (30 chrze┼Ťcija┼äskich, 16 ┼╝ydowskich), w Huzelach 3, w Weremieniu 4, w Dziurdziowie 4, w Jankowcach 5, w Glinnem 2, w Posto┼éowiu 4, w ┼üukawicy 4, w B├│brce 3, w Zwierzyniu 3, w Myczkowcach 3, w Zabrodziu 1, w Solinie 3, w Pola┼äczyku 3, w Olszanicy 8, w Serednicy 5, w Ropience 4, w Wa┼äkowej 10, w Stefkowej 7, w Ustjanowej 5, w ┼üobozewie 5, W Tele┼Ťnicy 5, w R├│wni 1. Podobne by┼éo w innych miejscowo┼Ťciach naszego regionu.

Jeszcze wi─Ökszych zniszcze┼ä dozna┼éy miasta. Na przyk┼éad w Sanoku ocala┼éo 6 dom├│w, w Kro┼Ťnie 6, w Tyrawie 6, w Brzozowie 19, w Dynowie 10. Grabie┼╝y tatarskiej uleg┼é r├│wnie┼╝ dobytek tutejszej spo┼éeczno┼Ťci tj. byd┼éo, konie, owce i wszelki inwentarz gospodarski.

Po tym straszliwym naje┼║dzie do Orelca i okolicznych wsi wr├│ci┼éa tylko znikoma cz─Ö┼Ť─ç odbitej z niewoli przez wojska polskie ludno┼Ťci. Przez wiele lat nap┼éywali na wyludnione niemal zupe┼énie obszary nowi osadnicy z r├│┼╝nych cz─Ö┼Ťci Polski i Europy. Tworzy┼éa si─Ö na nowo wielokulturowa spo┼éeczno┼Ť─ç bieszczadzka z┼éo┼╝ona z Polak├│w, Rusin├│w, S┼éowak├│w, W─Ögr├│w, Cygan├│w, ┼╗yd├│w i Niemc├│w.

XVIII w. - w ksi─Ögach metrykalnych z XVIII stulecia znajdujemy nazwiska wielu Polak├│w przyby┼éych do Orelca z g┼é─Öbi kraju. Przy wymienionych ni┼╝ej nazwiskach wyst─Öpuje z regu┼éy okre┼Ťlenie ÔÇ×inquilinus ex OrelecÔÇŁ tj. nap┼éywowy mieszkaniec Orelca. Z tych bezcennych dzi┼Ť dokument├│w dowiadujemy si─Ö, i┼╝ pojawi┼éy si─Ö w├│wczas w Orelcu rody Andrusz├│w, Bebkiewicz├│w, Brzozowskich, Berezowskich, B┼éa┼╝ejowskich, Bochnak├│w, Buczkowskich, Dobrowolskich, Do┼é┼╝yckich, Dud├│w, Dyczkowskich, Filipowicz├│w, Go┼é─Öbiowskich, Hajczyk├│w, Hoptasz├│w, Jab┼éo┼äskich, Jordan├│w, K─Ödzierskich, Koczanowskich, Kozaczk├│w, Krzywakowskich, Krzywak├│w, Le┼Ťniowskich, Lisik├│w, ┼üupik├│w, Mamrowicz├│w, Ma┼äkowiak├│w, Mazurk├│w, Mularczyk├│w, Myczkowskich, Nawrockich, Niesio┼éowskich, Or┼éowskich, Opolank├│w, Owoc├│w, Paszcze┼äskich, Piwi┼äskich, Skotnickich, Samc├│w, Sadowych, Szul├│w, Tomaszewskich, Treter├│w, Turkawskich, Urban├│w, Wieszczak├│w, Wiszniewskich, Wojtanowskich, Zanieskich, Zaniewicz├│w, Zaporoskich, Zielewskich, Zieli┼äskich.

Wraz z ludno┼Ťci─ů polsk─ů na pustkowia nap┼éywali r├│wnocze┼Ťnie Rusini. Ksi─Ögi metrykalne wymieniaj─ů takie nazwiska jak Bindus, Do┼éhy, Hachu┼éka, Hawryluk, Hoszczak, Michaliszyn, Minko, Petryszak, Simec, Worona.

Nie brak┼éo tak┼╝e przybysz├│w innych narodowo┼Ťci o niespotykanych tu ju┼╝ dzi┼Ť nazwiskach jak np. Gorth, Hermann, Junrlithen, Larisch, Lemith, Mirgirewa, Knival, Uhrmacher.

Wymienieni osadnicy byli w wi─Ökszo┼Ťci z zawodu rolnikami. Zachowane ┼║r├│d┼éa przybli┼╝aj─ů nam jednak ciekaw─ů dzi┼Ť struktur─Ö zawodow─ů osiad┼éej w Orelcu ludno┼Ťci. We wsi pracowali kowale, krawcy, szewcy, m┼éynarze, bartnicy, tkacze, kucharze, ogrodnicy, ekonom, s┼éudzy dworscy; mieszkali starzy wys┼éu┼╝eni ┼╝o┼énierze oraz ┼╝ebracy. Pod koniec XIX wieku pojawiaj─ů si─Ö kolejarze, pracownicy kolei ┼╝elaznej i geometra kolei.