Orelec - zapraszamy w Bieszczady!
WITAMY w ORELCU > WAŻNIEJSZE EPIZODY Z DZIEJÓW ORELCA > Okres międzywojenny 1919 - 1939

Okres mi─Ödzywojenny 1919 - 1939

1919 r. - Okres mi─Ödzywojenny sprzyja┼é rozwojowi wsi. Orelec w├│wczas liczy┼é ponad 160 gospodarstw, posiada┼é now─ů szko┼é─Ö drewnian─ů, do kt├│rej ucz─Öszcza┼éo oko┼éo 120 uczni├│w. Budynek ten znajdowa┼é si─Ö w g├│rnym ko┼äcu wsi.

┼Üwiadkowie tamtych czas├│w tak relacjonuj─ů okres II Rzeczypospolitej. ÔÇ×Po I wojnie ┼Ťwiatowej, gdy do dom├│w powr├│cili z frontu po┼éudniowego zmobilizowani w 1914 r. m─Ö┼╝czy┼║ni upowszechni┼é si─Ö zwyczaj m├│wienia czysto po polsku i potrzeba kszta┼écenia dzieci. Dawni ┼╝o┼énierze austriaccy o polskim rodowodzie przynie┼Ťli t─Ö zasad─Ö z wojny dzi─Öki oficerom polskiego pochodzenia, kt├│rzy u┼Ťwiadomili im w jaki spos├│b nale┼╝y troszczy─ç si─Ö o woln─ů ojczyzn─Ö po tylu latach narodowej niewoli. W niedziele i ┼Ťwi─Öta ca┼éymi rodzinami chodzili do ko┼Ťcio┼éa w Uhercach, m├│wili tylko po polsku i zwyczaj ten przyj─ů┼é si─Ö w ca┼éej wsi, nawet u Rusin├│w. Tzw. potocznie ÔÇ×mowa chach┼éackaÔÇŁ z┼éo┼╝ona ze s┼é├│w polskich i rusi┼äskich zosta┼éa powoli wyparta przez poprawn─ů polszczyzn─Ö. Wed┼éug relacji najstarszych mieszka┼äc├│w wsi w Orelcu ma┼éo kto m├│wi┼é czysto po ukrai┼äsku, zaledwie kilka u┼Ťwiadomionych narodowo rodzin.
Mieszka┼äcy nie rozr├│┼╝niali poj─Ö─ç etnograficznych w dzisiejszym ich znaczeniu. Na mieszka┼äc├│w wiosek po┼éo┼╝onych za Solin─ů w g┼é─Öbi g├│r i zajmuj─ůcych si─Ö z regu┼éy gospodark─ů pastersk─ů m├│wiono popularnie ÔÇ×g├│rniakiÔÇŁ, a poj─Öcie Bojko nie by┼éo znane. W─ůski przesmyk Sanu, w kt├│rym stoi dzi┼Ť tama soli┼äska uwa┼╝ano tutaj za granic─Ö ┼Ťwiata mi─Ödzy g├│rami a dolinami.ÔÇŁ
Jedna z kobiet pami─Ötaj─ůcych tamte czasy tak je opisuje: ÔÇ×We wsi ka┼╝de gospodarstwo by┼éo samowystarczalne. W okresie od wiosny do jesieni wysi┼éek ca┼éej rodziny skupiony by┼é na zgromadzeniu zapas├│w ┼╝ywno┼Ťci pozwalaj─ůcych przetrwa─ç zim─Ö i przedn├│wek. Gromadzono wi─Öc w skrzyniach ziarno, suszono owoce i zio┼éa, grzyby i nasiona ro┼Ťlin str─ůczkowych, starannie uk┼éadano w kopcach ziemnych ziemniaki, buraki, marchew, pietruszk─Ö, seler. Dla wykarmienia byd┼éa gromadzono w stogach brogowych siano i s┼éom─Ö. Wszyscy mieli wyznaczone przez ojca zaj─Öcie i sumiennie wywi─ůzywali si─Ö ze swoich obowi─ůzk├│w.
Codzienny ubiór był prosty i biały, nie wyróżniał Polaka od Rusina. Wszyscy chodzili jednakowo ubrani. Uprawiano dużo lnu, z którego wyrabiano cienkie płótno na koszule i grubsze z konopi na spodnie. Odzież codzienne użytku szyły kobiety. Mężczyźni skręcali z konopi sznury i powrozy. Hodowano też trochę owiec i z wełny wyrabiano ręcznie na drutach swetry. Założone na płócienne koszule zapewniały ciepło w czasie tęgich mrozów.
We wsi nie noszono bogatych stroj├│w zdobionych, bo wszyscy byli biedni i nie sta─ç ich by┼éo na nie. Str├│j ┼Ťlubny dziewczyny sk┼éada┼é si─Ö z bia┼éej koszuli i bia┼éej sp├│dnicy oraz haftowanego czepca z r├│┼╝nobarwnymi wst─ů┼╝kami opadaj─ůcymi na ty┼é g┼éowy i plecy. Pan m┼éody do ┼Ťlubu ubiera┼é si─Ö w d┼éugi czarny kaftan si─Ögaj─ůcy mu do po┼éowy ┼éydki i spi─Öty pod szyj─ů spink─ů, a na g┼éow─Ö wk┼éada┼é czarny kapelusz.
Bogatszymi strojami zakupionymi w mie┼Ťcie wyr├│┼╝nia┼éy si─Ö tylko rodziny dobrze zarabiaj─ůcych kolejarzy. Oni te┼╝ mieli na co dzie┼ä buty sk├│rzaneÔÇŁ.

1922 r. - w tym mniej wi─Öcej czasie dw├│r w Orelcu, wraz z nale┼╝─ůcymi do niego gruntami, wykupi┼é od polskich w┼éa┼Ťcicieli Rychtera i Findera ┼╗yd J├│zef Monaster. Nowy w┼éa┼Ťciciel dysponuj─ůc area┼éem 2/3 grunt├│w rolnych stara┼é si─Ö uzale┼╝ni─ç od siebie poszczeg├│lnych gospodarzy, kt├│rzy u┼╝ytkowali po┼éo┼╝one w wielu miejscach ma┼ée poletka o niewielkiej powierzchni kilku morg├│w. Dojecha─ç do nich mo┼╝na by┼éo tylko drogami dworskimi. Za korzystanie z nich nowy dziedzic kaza┼é p┼éaci─ç prac─ů odrobkow─ů na rzecz gospodarstwa dworskiego w ilo┼Ťci ok. 30 dni rocznie. Ponadto za prawo zbierania chrustu opa┼éowego w dworskich lasach - strze┼╝onych pilnie przez gajowego - trzeba by┼éo p┼éaci─ç dodatkowym odrobkiem w ilo┼Ťci ok. 60 dni rocznie. Powinno┼Ťci te bezwzgl─Ödnie egzekwowa┼é od ch┼éop├│w maj─ůc wsparcie swoich ┼╝ydowskich adwokat├│w w przypadkach spornych. Pro┼Ťci ludzie byli wi─Öc od niego bardzo uzale┼╝nieni i niejednokrotnie krzywdzeni. Nie dziwi nas zatem dzisiaj fakt, ┼╝e nie darzyli go sympati─ů za takie traktowanie.
Za prac─Ö w folwarku dworskim p┼éacono te┼╝ symbolicznie, np za wynaj─Öcie si─Ö do pracy na ca┼éy dzie┼ä 0,5 z┼é., za transport drewna w┼éasnymi ko┼ämi i wozem na du┼╝e odleg┼éo┼Ťci ÔÇô 2 z┼é za dni├│wk─Ö. Niezadowolenie ch┼éop├│w stale wi─Öc ros┼éo.

1933 r. - w biednej i uzale┼╝nionej od dworu na wz├│r niemal pa┼äszczy┼║niany wsi dosz┼éo do strajku rolnego. Ch┼éopi solidarnie nie poszli do pracy do dworu. Mija┼éy dni i ┼╗yd Monaster zmuszony by┼é do ust─Öpstw. Wytyczy┼é og├│lnodost─Öpne drogi do p├│┼é i podni├│s┼é wysoko┼Ť─ç dni├│wki za prace najemne w gospodarstwie dworskim. Niekt├│re pola pozamieniano lub scalono w wi─Öksze kawa┼éki.
Wszyscy mieszka┼äcy wsi ┼╝yli skromnie. Na og├│l spo┼╝ywano dwa posi┼éki dziennie: rano przed wyj┼Ťciem do pracy w polu i o zmierzchu po powrocie do domu. Wczesnym ┼Ťwitem s┼éycha─ç by┼éo we wsi ┼╝arna, na kt├│rych silni m┼éodzi ch┼éopcy mielili ziarno na m─ůk─Ö, z kt├│rej matka przygotowywa┼éa rodzinie straw─Ö. Na co dzie┼ä jadano placki j─Öczmienne lub owsiane, a m─ůka pszenna by┼éa nie lada przysmakiem. Z niej to wykonywano wypieki na ┼Ťwi─Öta. Ponadto bu┼éki pszenne i cukierki kupione dzieciom na jarmarku w mie┼Ťcie po przeprowadzeniu korzystnych transakcji by┼éy dla nich wielk─ů nagrod─ů i ulubionym smako┼éykiem.
Odwa┼╝niejsi i silni m─Ö┼╝czy┼║ni maj─ůc wsparcie finansowe rodziny wyje┼╝d┼╝ali do pracy za ocean. Po powrocie do wsi najcz─Ö┼Ťciej stawiali nowe domy o kilku izbach z pod┼éogami we wn─Ötrzu i kryte blach─ů. Do wojny powsta┼éo ich zaledwie kilka i by┼éy symbolem zamo┼╝no┼Ťci w┼éa┼Ťcicieli. Niestety w wi─Ökszo┼Ťci sp┼éon─Ö┼éy podczas bombardowania wsi przez samoloty sowieckie w 1944 r. lub zosta┼éy spalone przez pijanych ┼╝o┼énierzy IV Frontu Ukrai┼äskiego jako ÔÇ×domy ku┼éak├│wÔÇŁ.