Orelec - zapraszamy w Bieszczady!
WITAMY w ORELCU > WA┼╗NIEJSZE EPIZODY Z DZIEJ├ôW ORELCA > Lata okupacji niemieckiej i sowieckiej (1939 ÔÇô 1944)

Lata okupacji niemieckiej i sowieckiej (1939 ÔÇô 1944)

1939 r. - 10 wrze┼Ťnia do wsi wkroczyli Niemcy, a ich samoloty bombardowa┼éy lini─Ö kolejow─ů i jad─ůce na wsch├│d poci─ůgi. Pod koniec miesi─ůca Niemcy cofn─Öli si─Ö za San, a 29 IX do wsi weszli Rosjanie dochodz─ůc do B├│brki, Myczkowiec, Zwierzynia i linii Sanu. Orelec znajdowa┼é si─Ö tu┼╝ przy granicy rosyjsko-niemieckiej i nieustannie okupowany by┼é przez wojska sowieckie. Bolszewicy wprowadzili w┼éasne rz─ůdy. NKWD natychmiast aresztowa┼éo nauczycieli, listonoszy, gajowych, policjant├│w, polskich ┼╝o┼énierzy i cz─Ö┼Ť─ç kolejarzy. Wywieziono ich na Sybir jako ÔÇ×element maj─ůcy trudno┼Ťci z dostosowaniem si─Ö do nowego ustrojuÔÇŁ.
Obok istniej─ůcej szko┼éy polskiej Rosjanie otworzyli we wsi r├│wnie┼╝ szko┼é─Ö ukrai┼äsk─ů. Oczywi┼Ťcie w szkole polskiej uczono po rosyjsku, a niemal wszyscy nauczyciele polscy z tego obszaru okupacyjnego zostali aresztowani przez NKWD i wywiezieni w g┼é─ůb Rosji. Ich miejsce zaj─Öli nauczyciele stalinowscy i rozpocz─Öli rusyfikacj─Ö. Nauczycielka z Orelca Maria Dobrowolska ucz─ůca ma┼ée dzieci czyta─ç i pisa─ç cudem unikn─Ö┼éa deportacji. Uczy┼éa przez ca┼éy okres okupacji i po wojnie. Rosjanie d─ů┼╝yli do sk┼é├│cenia Polak├│w z Rusinami podsycaj─ůc szowinizm i nacjonalizm ukrai┼äski. Funkcje so┼étys├│w, kierownik├│w ko┼échoz├│w i wszelkie drobne funkcje kierownicze powierzali wy┼é─ůcznie Ukrai┼äcom.
W pobliskich Myczkowcach bolszewicy ulokowali swoje Komando. Stamt─ůd przyje┼╝d┼╝a┼é do Orelca ich oficer polityczny Kiryn i zawi─ůzywa┼é w ca┼éej okolicy ko┼échozy. ┼╗yd Manaster uciek┼é do Leska i tam si─Ö ukrywa┼é w┼Ťr├│d swoich, a┼╝ do zako┼äczenia okupacji sowieckiej. Rosjanie nie prze┼Ťladowali ┼╗yd├│w i specjalnie si─Ö nimi nie interesowali. Na obszarze maj─ůtku dworskiego w Orelcu utworzyli ko┼échoz.

1940 r. -Na wiosn─Ö 1940 r. bolszewicy rozpocz─Öli budow─Ö bunkr├│w i umocnie┼ä nad Sanem tzw. ÔÇ×Lini─Ö obronn─ů Mo┼éotowaÔÇŁ. Zap─Ödzili do pracy przy niej ludzi z ca┼éej okolicy. R├│wnocze┼Ťnie wysiedlili do niemieckich wsi-kolonii zak┼éadanych w czasach zaboru austriackiego (tzw. kolonizacja j├│zefi┼äska) oraz w okolice Turki mieszka┼äc├│w cz─Ö┼Ťci B├│brki, Myczkowiec i Zwierzynia, kt├│rzy mieli domy po┼éo┼╝one nad samym Sanem. Ods┼éaniali w ten spos├│b pole ostrza┼éu dla budowanych bunkr├│w. Ludzie panicznie bali si─Ö bolszewik├│w i wykonywali wszystkie ich polecenia. Za jakikolwiek objaw niezadowolenia grozi┼é Sybir lub kula w ┼éeb. Powszechnie odczuwano g┼é├│d.

1941 r. - Po wyparciu bolszewik├│w w VI 1941 r. przez wojska hitlerowskie t─Ö sam─ů polityk─Ö ÔÇ×dziel i rz─ůd┼║ÔÇŁ kontynuowali Niemcy. Do Orelca wr├│ci┼é na kr├│tko ┼╗yd Manaster, ale gdy si─Ö zorientowa┼é, ┼╝e Niemcy zaczynaj─ů aresztowa─ç inteligencj─Ö ┼╝ydowsk─ů ponownie uciek┼é do Leska i nadal si─Ö tam ukrywa┼é z rodzin─ů. We wsi panowa┼é spok├│j, nie by┼éo policji ukrai┼äskiej ani partyzantki w okolicy. Na ludzi na┼éo┼╝ono kontyngenty. Wolno by┼éo trzyma─ç tylko 1 krow─Ö, dlatego te┼╝ cz─Ö┼Ť─ç gospodarzy pas┼éa i przechowywa┼éa wi─Ökszo┼Ť─ç swoich kr├│w i ┼Ťwi┼ä na le┼Ťnych polanach. Niemcy bali si─Ö lasu i tam nie zagl─ůdali. Wprowadzali jednak wsz─Ödzie porz─ůdki. Na przyk┼éad we wsi nakazali wyprostowa─ç potok p┼éyn─ůcy zakr─Ötami, zabagniony i zaro┼Ťni─Öty ┼éozinami, poprawi─ç jej stan sanitarny, budowali ze Stefkowej do Orelca drog─Ö przez ┼╗uk├│w, ale nie doko┼äczyli jej przed wyzwoleniem.

1942 r. ÔÇô latem Niemcy zacz─Öli aresztowania ┼╗yd├│w w ca┼éych Bieszczadach. Dw├│ch ┼╝o┼énierzy niemieckich wyprowadzi┼éo drog─ů do Uherzec trzy rodziny ┼╝ydowskie mieszkaj─ůce w Orelcu. Tam za┼éadowano ich do poci─ůgu jad─ůcego w kierunku Ustrzyk Dolnych. Tym samym transportem ze stacji w ┼üukawicy wieziono te┼╝ ┼╗yd├│w leskich i rodzin─Ö ┼╗yda Manastera z Orelca uj─Öt─ů w Lesku wraz z trzema jego synami: Joszkiem, Berkiem i Szmulem. Gdy poci─ůg z┼éo┼╝ony z wielu wagon├│w jecha┼é wolno pod g├│r─Ö w Stefkowej kilku m┼éodych i silnych ┼╗yd├│w wy┼éama┼éo drzwi wagonu i uciek┼éo. Jednym z uciekinier├│w by┼é Szmul, syn ┼╗yda Manastera, kt├│ry dotar┼é do Orelca i ukry┼é si─Ö pod ┼╝┼éobem w stajni Jana Skotnickiego. Gdy wieczorem gospodarz wszed┼é do stajni Szmul cichutko zawo┼éa┼é: ÔÇ×Panie Skotnicki, to ja Szmul. Uciek┼éem z wagonu kt├│rym Niemcy wywie┼║li moj─ů rodzin─Ö. Niech mnie pan zawiezie do Leska do Zwonarza.ÔÇŁ Skotnicki by┼é przera┼╝ony. Za ukrywanie ┼╗yda grozi┼éa ┼Ťmier─ç ca┼éej rodzinie i spalenie domu. Jednak wzruszony jego b┼éaganiem rankiem zawin─ů┼é m┼éodzie┼äca w snop s┼éomy, po┼éo┼╝y┼é na wozie, przy┼éo┼╝y┼é drugim wielkim snopem o podobnej wielko┼Ťci i powi├│z┼é do Leska furmank─ů jako s┼éom─Ö do siennik├│w dla Zwonarza. W owym czasie u J├│zefa Zwonarza znajdowa┼é si─Ö warsztat niemiecki i nikt nie spodziewa┼é si─Ö, ┼╝e w piwnicy pod nim ukrywaj─ů si─Ö ┼╗ydzi. Gdy Skotnicki zajecha┼é furmank─ů na podw├│rze Zwonarz├│w zd─Öbia┼é zobaczywszy Niemc├│w. Zdo┼éa┼é si─Ö jednak opanowa─ç i dono┼Ťnym g┼éosem zawo┼éa┼é: ÔÇ×Panie Zwonarz przywioz┼éem s┼éom─Ö na siennikiÔÇŁ. Ten┼╝e zaskoczony po chwili domy┼Ťli┼é si─Ö o co chodzi i odpowiedzia┼é: o jak dobrze, bo ju┼╝ trudno nam spa─ç na starych. Podjed┼║cie gazdo pod drzwi i pom├│┼╝cie wnie┼Ť─ç do izby. Zorientowawszy si─Ö, ┼╝e Niemcy s─ů w warsztacie szybko wnie┼Ťli we dw├│ch snopy do domu. Nie znane s─ů dalsze losy Szmula ani rodziny Manaster├│w. J├│zef i Franciszka Zwonarzowie 9 IX 1980 r. otrzymali medal ÔÇ×Sprawiedliwy W┼Ťr├│d Narod├│w ┼ÜwiataÔÇŁ. (relacja Pana Bronis┼éawa Nawrockiego).

1943 r. - z zachowanych dokument├│w wiemy, i┼╝ 1 IX 1943 r. do szko┼éy polskiej w Orelcu ucz─Öszcza┼éo 45 uczni├│w i ich nauczycielk─ů by┼éa Maria Dobrowolska. Szko┼éa ukrai┼äska liczy┼éa w├│wczas 57 uczni├│w i 1 nauczyciela. Przetrwa┼éa ona do 1944 r. tj. do wyzwolenia wsi przez wojska IV Frontu Ukrai┼äskiego.

1944 r. - Od pocz─ůtku sierpnia front sta┼é na szczycie G├│r S┼éonnych i nast─ůpi┼éa przerwa w dzia┼éaniach wojennych. Niemcy wycofywali si─Ö na po┼éudnie szykuj─ůc obron─Ö na linii Karpat. We wsi zosta┼éy tylko ich posterunki. 15 wrze┼Ťnia nad wsi─ů pojawi┼éy si─Ö samoloty sowieckie rozeznaj─ůce pozycje Niemc├│w. Zosta┼éy one ostrzelane nad Orelcem z broni maszynowej z dw├│ch niemieckich okop├│w rozlokowanych po obu stronach drogi. W├│wczas samoloty zni┼╝y┼éy lot i ostrzeliwuj─ůc wie┼Ť z broni pok┼éadowej zacz─Ö┼éy zrzuca─ç bomby. Sp┼éon─ů┼é w├│wczas drewniany budynek 1-klasowej szko┼éy polskiej, w kt├│rym mieszka┼éa nauczycielka Maria Dobrowolska, jej dobytek i kilkana┼Ťcie chat krytych strzech─ů. Zgin─Ö┼éo te┼╝ kilka os├│b od ostrza┼éu, bomb lub dymu w piwnicach. Ludzie ze spalonych dom├│w zamieszkali w opuszczonym dworze.
W dniu nast─Öpnym Rosjanie zaatakowali nagle na ca┼éej linii frontu i po po┼éudniu byli ju┼╝ w Orelcu. Przez wie┼Ť jecha┼éo wtedy oko┼éo 10 czo┼ég├│w w kierunku B├│brki, a za nimi szli w tyralierze ┼╝o┼énierze IV Frontu Ukrai┼äskiego pytaj─ůc jak daleko do Berlina.
Za sowieckimi so┼édatami, kt├│rzy zostawiali bro┼ä Ukrai┼äcom przysz┼éo NKWD, a potem UPA ze wschodu. I w├│wczas zamiast wolno┼Ťci zacz─ů┼é si─Ö najstraszliwszy terror. Powszechne poczucie strachu o ┼╝ycie wprowadzi┼éo kilkunastu m┼éodych ch┼éopc├│w narodowo┼Ťci rusi┼äskiej z Orelca, kt├│rzy wst─ůpili do UPA i poczuli si─Ö ÔÇ×Ukrai┼äcamiÔÇŁ. Tutaj si─Ö wychowali i wszyscy ich doskonale znali. Maj─ůc ciche wsparcie stacjonuj─ůcych w Olszanicy ┼╝o┼énierzy NKWD i ┼╝o┼énierzy ukrai┼äskich oraz przyby┼éych za frontem ze wschodu ÔÇ×szowinist├│wÔÇŁ ukrai┼äskich opanowali wie┼Ť i zacz─Öli w niej rz─ůdzi─ç nocami. Wszyscy si─Ö ich bali, bowiem mog┼éa im przyj┼Ť─ç z pomoc─ů liczna sotnia UPA sformowana za lasem w pobliskiej Stefkowej, kt├│ra ju┼╝ przed wojn─ů uchodzi┼éa za wie┼Ť ukrai┼äsk─ů. Nadal trwa┼éa wojna, a mieszka┼äcy Orelca ponownie znale┼║li si─Ö pod rz─ůdami sowieckimi. Kilku m┼éodych ch┼éopc├│w narodowo┼Ťci ukrai┼äskiej wcielono do Armii Czerwonej i wys┼éano na front.