Orelec - zapraszamy w Bieszczady!
WITAMY w ORELCU > WAŻNIEJSZE EPIZODY Z DZIEJÓW ORELCA > Okres staropolski do 1772 r.

Okres staropolski do 1772 r.

XV w. – Orelec powstał prawdopodobnie już w XV wieku. Z uwagi na brak dokumentów trudno dziś dokładnie określić lokację wsi. W 1436 r. źródła historyczne wymieniają sąsiadujące dziś z Orelcem miejscowości: Myczkowce, Uherce i Bóbrkę, stanowiące własność Kmitów z Sobienia. Ten magnacki ród rycerski kolonizował wówczas dolinę Sanu wyznaczając napływającym z południa „łukiem Karpat” pasterzom wołoskim i ciągnącym z Małopolski oraz z Niemiec osadnikom, nowe miejsca pod lokacje wsi w puszczy karpackiej.

Wszystko wskazuje na to, iż przed 1436 r. Orelec – podobnie jak Myczkowce i Uherce - mógł być już własnością Jana Kmity z Bachórza, dziedzica zamku sobieńskiego i całego klucza wsi sięgających aż po Rajskie i Tworylne do tego zamku należących i położonych w dolinie Sanu. Z dat lokacji wsi wynika, iż nowe osady nad Sanem powstały kolejno po sobie, a nowi osadnicy osiedlali się na terenach położonych coraz bliżej źródeł tej rzeki. Jeśli istniało Tworylne i Rajskie, wsie położone w głębi Bieszczadów, to w tym samym czasie mógł też istnieć Orelec położony w dolinie na obrzeżu Kotliny Uherczańskiej. Zachowane dokumenty z 1436 i 1441 r. wymieniają takie wsie jak Olszanicę, Uherce, Myczkowce, Bóbrkę, Rajskie i „inne”. Nie ma jednak pewności, że między tymi wsiami w kategorii „inne” wsie – mógł być też Orelec.

1488 r. - kolejny dokument z 1488 r. wymienia już więcej miejscowości położonych w dolinie Sanu tj. Tworylne, Rajskie, Terkę (Tharnawkę), Wołkowyję, Berezkę, Solinę, Bóbrkę, Myczkowce, Uherce i „inne” wsie. Nie potwierdza jednak z nazwy Orelca.

1580 r. - Pierwszą historyczną wzmiankę o istniejącej wsi Orelec przynosi dopiero lustracja starosty sanockiego z 1580 r., z której dowiadujemy się, że we wsi Orelec założonej na prawie wołoskim w prywatnych dobrach Kmitów istniał już folwark – tj. duże gospodarstwo rolne. Wieś musiała powstać znacznie wcześniej, bowiem do założenia folwarku potrzebny był czas na karczunek lasów i uzyskanie gruntów pod uprawy, doprowadzenie ich do pewniej kultury rolnej i wydajności plonów oraz spora liczba osadników zdolnych do uprawy pól własnych i folwarcznych. Przyjmuje się, iż w górskich miejscowościach folwarki mogły powstawać co najmniej po ok. 50 latach od przybycia pierwszych osadników na dziewiczy teren puszczy karpackiej.

1672 r. - największe zniszczenia miejscowości przyniósł we wrześniu 1672 r. niezmiernie okrutny i ostatni już w okresie staropolskim najazd Tatarów na Bieszczady i płd-wsch. ziemie Małopolski. Kiedy w końcu sierpnia 1672 r. szlachta sanocka wyruszyła w Lubelskie, aby zatrzymać pochód Turków i Tatarów oblegających Lwów, wówczas czambuły tatarskie dowodzone przez Nuradyn-Soltana wdarły się niespodziewanie w okolice Leska, Sanoka, Krosna i Biecza zupełnie pozbawione wówczas wojsk polskich. Ordyńcy rabowali, palili wsie i mordowali bezbronnych mieszkańców ziemi sanockiej i przemyskiej. W tych też stronach wzięli najwięcej mężczyzn, młodzieńców, kobiet, dziewcząt i dzieci do niewoli. W Orelcu ocalały wtedy tylko 2 domy, w pobliskich Uhercach 5, w Rudence 4, w Glinnem 2. Te 4 wsie należały wówczas do rodziny Bukowskich.

Ogrom zniszczeń Leska i okolic był również zatrważający. W Lesku ze 155 domów ocalało 46 (30 chrześcijańskich, 16 żydowskich), w Huzelach 3, w Weremieniu 4, w Dziurdziowie 4, w Jankowcach 5, w Glinnem 2, w Postołowiu 4, w Łukawicy 4, w Bóbrce 3, w Zwierzyniu 3, w Myczkowcach 3, w Zabrodziu 1, w Solinie 3, w Polańczyku 3, w Olszanicy 8, w Serednicy 5, w Ropience 4, w Wańkowej 10, w Stefkowej 7, w Ustjanowej 5, w Łobozewie 5, W Teleśnicy 5, w Równi 1. Podobne było w innych miejscowościach naszego regionu.

Jeszcze większych zniszczeń doznały miasta. Na przykład w Sanoku ocalało 6 domów, w Krośnie 6, w Tyrawie 6, w Brzozowie 19, w Dynowie 10. Grabieży tatarskiej uległ również dobytek tutejszej społeczności tj. bydło, konie, owce i wszelki inwentarz gospodarski.

Po tym straszliwym najeździe do Orelca i okolicznych wsi wróciła tylko znikoma część odbitej z niewoli przez wojska polskie ludności. Przez wiele lat napływali na wyludnione niemal zupełnie obszary nowi osadnicy z różnych części Polski i Europy. Tworzyła się na nowo wielokulturowa społeczność bieszczadzka złożona z Polaków, Rusinów, Słowaków, Węgrów, Cyganów, Żydów i Niemców.

XVIII w. - w księgach metrykalnych z XVIII stulecia znajdujemy nazwiska wielu Polaków przybyłych do Orelca z głębi kraju. Przy wymienionych niżej nazwiskach występuje z reguły określenie „inquilinus ex Orelec” tj. napływowy mieszkaniec Orelca. Z tych bezcennych dziś dokumentów dowiadujemy się, iż pojawiły się wówczas w Orelcu rody Andruszów, Bebkiewiczów, Brzozowskich, Berezowskich, Błażejowskich, Bochnaków, Buczkowskich, Dobrowolskich, Dołżyckich, Dudów, Dyczkowskich, Filipowiczów, Gołębiowskich, Hajczyków, Hoptaszów, Jabłońskich, Jordanów, Kędzierskich, Koczanowskich, Kozaczków, Krzywakowskich, Krzywaków, Leśniowskich, Lisików, Łupików, Mamrowiczów, Mańkowiaków, Mazurków, Mularczyków, Myczkowskich, Nawrockich, Niesiołowskich, Orłowskich, Opolanków, Owoców, Paszczeńskich, Piwińskich, Skotnickich, Samców, Sadowych, Szulów, Tomaszewskich, Treterów, Turkawskich, Urbanów, Wieszczaków, Wiszniewskich, Wojtanowskich, Zanieskich, Zaniewiczów, Zaporoskich, Zielewskich, Zielińskich.

Wraz z ludnością polską na pustkowia napływali równocześnie Rusini. Księgi metrykalne wymieniają takie nazwiska jak Bindus, Dołhy, Hachułka, Hawryluk, Hoszczak, Michaliszyn, Minko, Petryszak, Simec, Worona.

Nie brakło także przybyszów innych narodowości o niespotykanych tu już dziś nazwiskach jak np. Gorth, Hermann, Junrlithen, Larisch, Lemith, Mirgirewa, Knival, Uhrmacher.

Wymienieni osadnicy byli w większości z zawodu rolnikami. Zachowane źródła przybliżają nam jednak ciekawą dziś strukturę zawodową osiadłej w Orelcu ludności. We wsi pracowali kowale, krawcy, szewcy, młynarze, bartnicy, tkacze, kucharze, ogrodnicy, ekonom, słudzy dworscy; mieszkali starzy wysłużeni żołnierze oraz żebracy. Pod koniec XIX wieku pojawiają się kolejarze, pracownicy kolei żelaznej i geometra kolei.