Orelec - zapraszamy w Bieszczady!
WITAMY w ORELCU > WAŻNIEJSZE EPIZODY Z DZIEJÓW ORELCA > Lata zaboru austriackiego (1772 – 1918)

Lata zaboru austriackiego (1772 – 1918)

1784 r. - źródła metrykalne z XVIII i XIX stulecia potwierdzają istnienie dworu i wymieniają ówczesnych właścicieli wsi: Niesiołowscy, Jordanowie, Jasińscy, Leszczyńscy, Leśniewscy, Treterowie, Dominikowscy, Rylscy, a od XX stulecia dzierżawcy pochodzenia żydowskiego.

1816 r. - wojskowy spis ludności cyrkułu sanockiego obrazuje stan miejscowości po zniszczeniach wojen napoleońskich. Wieś liczyła ogółem 336 mieszkańców; było w niej 51 domów, 91 rodzin, 1 szlachcic, 39 chłopów zdolnych do służby wojskowej, 1 chałupnik, 8 mniej użytecznych i 36 nieużytecznych mężczyzn do służby wojskowej, 1 szeregowy, 1 do transportu, 58 chłopców do 14 lat, 15 chłopców w wieku od 15 do 17 lat, 176 kobiet i dziewcząt, 71 mężczyzn żonatych, 89 nieżonatych i wdowców. 2 osoby podczas spisu były nieobecne we wsi, 2 wyjechały poza teren cyrkułu. Spisano ponadto 13 koni (5 klaczy, 8 wałachów), 82 woły, 103 krowy i 5 owiec.

XIX w - po upadku powstania listopadowego, Wiosny Ludów i powstania styczniowego w dworkach bieszczadzkich znajdowali schronienie liczni oficerowie ze szlacheckich rodów, którzy walczyli o wolność Ojczyzny. Na uwagę zasługuje też dwór Orelec.

1860 r. - w oreleckim dworze mieszkała wraz z mężem Celina Dominikowska z Treterów zwana Celiną z Orelca lub z „orlego gniazda”. Zasłynęła przede wszystkim jako malarka, rzeźbiarka, pisarka, działaczka patriotyczna i zbieraczka pamiątek narodowych. Bliższe szczegóły biograficzne z jej życia nie są znane. W pozostawionych zapiskach pamiętnikarskich stwierdza, iż nie zamierza pisać o sobie, ale o ważnych wydarzeniach, w których osobiście uczestniczyła. Najwięcej wiadomości na temat jej działalności pochodzi z lat 60-tych i 70-tych. Wiążą się one z jej pobytem w Orelcu i w Krośnie. Wspomina o niej m.in. J.I. Kraszewski w „Rachunkach” za 1867 rok oraz Jakub Gordon (właśc. Maksymilian Jatowt”), który zamieścił w swych „Obrazkach Galicyjskich” jej „Zapiski z powstania 1863-1864” (wyd. nakładem Karola Pollaka w Sanoku w 1869). W 1869 roku we Lwowie wydano także „Pieśni powstańcze z 1863 roku z muzyką zebrane i ułożone” przez Celinę (Dominikowską) z Orelca.
W latach 1863-64 Dominikowska mieszkając w Orelcu bywała w Lesku, w Sanoku, w Haczowie, w Krośnie i we Lwowie śledząc pilnie losy powstania styczniowego. Wspierała powstańców i zapisywała wydarzenia, w których uczestniczyła. Dzięki niej zachowało się wiele informacji o powstańcach 1863 r. przebywających w Galicji.
W dworze w Orelcu Celina Dominikowska urządziła małe muzeum i zgromadziła różne narodowe pamiątki historyczne. Były to m.in. monety rzymskie, pierścienie historyczne, fragmenty sztandarów krzyżackich, napoleońskich i polskich, pieczęcie Rządu Narodowego z okresu powstania styczniowego itp. W jej zbiorach znajdowały się także ryciny, fotografie, odezwy, ogłoszenia urzędowe i autografy znakomitości europejskich.
Jako rzeźbiarka uprawiała sztukę drzeworytniczą. W 1867 r. na powszechnej wystawie światowej w Paryżu zaprezentowała alegoryczne dzieło przedstawiające główne narody europejskie. Czasopismo paryskie „L’Exposition universelle de 1867” poświęciło jej specjalny artykuł. Dominikowska wykonała też drzeworytniczą podobiznę fotografii Aleksandra Krasickiego, którą po jego śmierci zamieścił „Tygodnik Ilustrowany”.
W latach 70-tych Celina Dominikowska zamieszkała w Krośnie, gdzie kupiła pięciopokojowy domek z ganeczkiem, ogródkiem i zabudowaniami gospodarczymi, z panoramą na Odrzykoń. Stamtąd też często wyjeżdżała do Dubiecka. W okresie tym utrzymywała liczne kontakty towarzyskie i literackie. Korespondowała z J. I. Kraszewskim. Była prawdopodobnie pośredniczką między pisarzem a Aleksandrem Krasickim, dziedzicem Dubiecka w sprawach literackich.
Kolportowała też na terenie Galicji wydawany przez Kraszewskiego w Dreźnie „Tygodnik Polityczny, Naukowy i Artystyczny”. Jej korespondencja z Kraszewskim dostarcza wiele informacji o sprawach mieszkańców Dubiecka, ich stosunkach i zainteresowaniach literackich.
Celina Dominikowska również pisała. Oprócz „Zapisków z powstania” i „Pieśni powstańczych z 1863 r.” pozostawiła w rękopisie „Roczniki żywota” (12 tomów Pamiętników), „Książkę dla Polek” (o prowadzeniu gospodarstwa), „Niezapominajki rodzinne” (zbiór pieśni narodowych z różnych epok z rysunkami i winietami), Tekę z rycinami, fotografiami, litografiami oraz kartami wizytowymi i autografami znakomitości europejskich oraz wspomnieniami z podróży do Niemiec, Włoch i Węgier.
Drukiem ogłosiła następujące dzieła: „Figlarz”. Obrazek sceniczny (1900) i tłumaczoną z francuskiego komedię pt. „Zrzutka balonowa”, komedya w 1 akcie (1878).
Niezwykłość postaci Dominikowskiej polega na jej aktywności, ciekawości życia, które obrazowo i nie bez egzaltacji przedstawiła w listach do Kraszewskiego. Korespondencja ta oraz pozostawione relacje pamiętnikarskie dostarczają nam dziś cennych informacji i wiedzy nt. wydarzeń historycznych, nastrojów społecznych, polityki, wychowania dzieci, mody kobiecej, prowadzenia dworu i gospodarstwa, przepisów kucharskich itp. w II połowie XIX wieku w Galicji.

1884 r. - wzmianka z księgi zaślubionych parafii Uherce z 19 I 1884 r. W tym dniu 18 – letnia szlachcianka Maria Wiktoria Rylska, córka Augusta herbu Ścibor Rylskiego – właściciela Orelca i jego żony Ludmiły Leszczyńskiej (po rodzicach Leopoldzie Korczak Leszczyńskim i Malwinie Gryf Bobowskiej przybyłych do Orelca) poślubiła 23 –letniego szlachcica Zygmunta Józefa herbu Sas Jasińskiego, geometrę kolei żelaznej do Lwowa zamieszkałego z rodzicami w Sanoku. Świadkami tego ślubu byli m.in. Panowie: Józef Jordan – właściciel Olszanicy i Emil Leszczyński – właściciel Łobozewa. (Wiele innych ciekawych informacji o Orelcu zawierają zachowane księgi metrykalne kościoła obrządku łacińskiego w Uhercach i cerkwi greckokatolickiej w Orelcu)

1886 r. - kolejną obszerniejszą wzmiankę o wsi zamieszcza Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... z 1886 r. W owym czasie Orelec był wsią o zwartej zabudowie, liczącą 421 mieszkańców, w tym 160 wyznawców religii rzymskokatolickiej i 261 grekokatolików. Zapis ten nie wymienia Żydów – wyznawców religii mojżeszowej. We dworze (w miejscu dzisiejszej szkoły) mieszkało 27 osób, które zatrudnione były przy pracach w folwarku zajmującym areał 246 morgów roli, 45 – łąk, 46 – pastwisk, 173 – lasu, będącym własnością Apolinarego Jaworskiego z Uherzec. Pozostali mieszkańcy uprawiali 417 morgów roli, użytkowali 37 morgów łąk i 140 pastwisk.

1914 r. - w okresie I wojny światowej armia rosyjska okupowała Orelec od września 1914 roku do maja 1915 roku. W okresie owych 8 miesięcy jesienno-zimowych mieszkańcy wsi stracili wiele dobytku, inwentarza, koni, zboża i żywności, zagarniętych siłą przez żołnierzy walczących w górach pułków carskich.

1918 r. - jesień 1918 roku przyniosła długo oczekiwaną wolność. W czasie bratobójczych walk polsko-ukraińskich o władzę w Galicji Wschodniej trwających w Bieszczadach od listopada 1914 roku do maja 1915 roku wieś znajdowała się po stronie sił polskich i miała zapewniony spokój.